تاریخچهی عایقکاری رطوبتی از قیر بینالنهرین و ساروج ایرانی تا آرتفلکس

آب بزرگترین دشمن ساختمان است و عایق رطوبتی از قدیمیترین نیازهای ساختوساز بوده است. از روزی که انسان برای نگهداشتن آب (حوض و مخزن) یا دور نگهداشتن آب (بام و دیوار) ساختوساز کرد، به یک عایق رطوبتی نیاز داشت. این مقاله تاریخچهی عایقکاری رطوبتی را در جهان و ایران مرور میکند: از قیر طبیعی در شهرهای باستانی، تا ساروج ایرانی و ملات رومی، و از قیر و نمد قرن نوزدهم تا ایزوگام و عایقهای رطوبتی امروزی مثل PVC.
۱. قیر؛ نخستین عایق رطوبتی و آببند (حدود ۲۵۰۰ ق.م، درهی سند)
موهنجودارو، استان سند، پاکستان امروز
قدیمیترین نمونهی شناختهشدهی آببندی سازهای و عایق رطوبتی، حمام بزرگ موهنجودارو است؛ مخزنی عمومی به ابعاد تقریبی ۱۲ در ۷ متر و عمق حدود ۲٫۴ متر که حدود ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد در شهر تمدن درهی سند ساخته شد. سازندگان، آجرهای ظریف را با ملات گچ کنار هم چیدند، یک لایهی قیر طبیعی روی آن کشیدند و جدارهی آجری دومی پشت آن ساختند؛ ترکیبی چندلایه از عایقکاری رطوبتی که بیش از چهار هزار سال دوام آورده است.

در همان دوران در بینالنهرین هم قیر رایج بود؛ برای نمونه روی زیگورات اوروک سطحی از قیر و بعد آجر میگذاشتند تا عایق رطوبتی و پایهی محکمی برای معبد ایجاد شود.

۲. قیر و عایق رطوبتی در ایران باستان (حدود ۱۲۵۰ ق.م، چغازنبیل)
خوزستان، ایران
چغازنبیل را پادشاه عیلامی، اونتَشناپیریشا، حدود ۱۲۵۰ ق.م بنا کرد و نخستین اثر ایرانی است که در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. دایرةالمعارف ایرانیکا گزارش میدهد که کنار دیوار حریم زیگورات، ذخیرههایی از آجر پخته، قیر و گچ پیدا شده است. این نشان میدهد قیر، مادهی اصلی عایق رطوبتی آن دوران، در ساختوساز عیلامیان هم جایگاه مصالح معمول را داشته است.

۳. ملات هیدرولیک رومی؛ عایق رطوبتی مخزن و حمام (از قرن سوم ق.م)
روم باستان؛ ایتالیا و مدیترانه
رومیان آهک را با خردهی سفال و آجر میآمیختند و ملاتی به دست میآوردند که در تماس با آب هم سخت میشد. این ملات که امروز «اپوس سیگنینوم» یا «کوچوپستو» نامیده میشود، برای پوشاندن مخزنها، حمامها و مجرای آبرسانی به کار میرفت. ویتروویوس، معمار رومی، در حدود ۱۵ سال پیش از میلاد این روش را در کتاب خود شرح داده است. لبهی گوشهها را هم گرد میکردند تا فشار آب درز میان دیوار و کف را نشکند.

۴. ساروج؛ عایق رطوبتی و آببند ایرانی
از دوران باستان تا قرنهای اخیر؛ سراسر ایران
در معماری ایران، آبانبارها و قناتها و سدها با ملات ساروج عایق رطوبتی و آببند میشدند. ساروج مخلوطی از آهک، خاکستر، رس و ماسه بود که به آن مو (مثلاً موی بز) و گاهی سفیدهی تخممرغ هم میافزودند. نسبت اجزا در هر منطقه فرق میکرد. دیوار آبانبارها گاهی تا دو متر ضخامت داشت و با آجر مخصوص «آجر آبانباری» ساخته میشد. تاریخ دقیق آغاز استفاده از ساروج معلوم نیست، اما نمونههای آن در بسیاری از بناهای باستانی دیده میشود. سد کبار قم، قدیمیترین سد قوسی جهان که حدود هفتصد سال پیش ساخته شد، هم با سنگ آهکی و ملات ساروج بنا شده است.
در تخت جمشید (هخامنشی، حدود ۵۰۰ ق.م) هم آب باران را با شبکهی کانالهای کندهشده در سنگ از سکو بیرون میبردند. این کانالها نمونهای از مهار آب در بنای باستانی ایراناند.


مجموعهی سازههای آبی شوشتر در خوزستان نمونهی بزرگتری است: شبکهای از سد، کانال، تونل و آسیابهای آبی که در سال ۲۰۰۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. قدمت آن را معمولاً به دورهی ساسانی میرسانند و بنا به برخی نظرها ریشهی آن هخامنشی است.


۵. قطران، قیر و نمد؛ عایق رطوبتی بام در اروپا (قرن ۱۷ تا ۱۹ میلادی)
اروپا و آمریکای شمالی
از قرن هفدهم، قطران ذغالسنگ برای آببندی و عایقکاری رطوبتی بام در اروپا به کار میرفت. در دههی ۱۸۷۰ بامهای چندلایهی قیری (BUR) پدید آمدند: چند لایه نمد آغشته به قیر داغ روی هم. این سیستم تا دههی ۱۹۶۰ در بامهای کمشیب تقریباً انحصار داشت. تکرار لایهها یک مزیت بزرگ داشت: اگر یک لایه خراب میشد، لایههای دیگر هنوز آب را نگه میداشتند.

۶. غشاهای مدرن عایق رطوبتی (دهههای ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ میلادی)
ایتالیا، فرانسه و آمریکا
قیر اصلاحشده با پلیمر انعطافپذیرتر از قیر ساده بود. نخستین سیستم با پلیمر APP در دههی ۱۹۵۰ در ایتالیا و نخستین سیستم با پلیمر SBS در دههی ۱۹۶۰ در فرانسه اجرا شد و در اواسط دههی ۱۹۷۰ به آمریکا رسید. همزمان غشاهای عایق رطوبتی تکلایه مثل EPDM (لاستیک مصنوعی) و PVC برای بامهای پیچیده رواج یافتند.

۷. ایزوگام؛ عایق رطوبتی رایج در ایران امروز
ایران، در دهههای اخیر
در ایران، عایقکاری رطوبتی بام و ساختمان امروز بیشتر با قیرگونی و ایزوگام انجام میشود. ایزوگام عایق رطوبتی قیری و سنگین است (حدود ۴ کیلوگرم در هر متر مربع و ضخامت حدود ۴ میلیمتر) و برای چسباندن آن باید از شعله یا قیر داغ استفاده کرد.

۸. آرتفلکس؛ نسل تازهی عایق رطوبتی آرتمن
آرتمن · ایران و منطقه
آرتفلکس، عایق رطوبتی ساخت آرتمن، برای همان مسئلهی هزاران ساله، یعنی عایقکاری رطوبتی ساختمان، ساخته شده است، اما با نگاه امروز: عایق رطوبتی سبک، کشسان و سازگار با محیط زیست که با چسب اجرا میشود و به شعله نیاز ندارد. جدول زیر عایق رطوبتی آرتفلکس را با ایزوگام مقایسه میکند:
به این ترتیب آرتفلکس بهعنوان عایق رطوبتی نسل جدید، با وزن ۳۰۰ گرم در متر مربع، ضخامت ۱ میلیمتر، دمای کارکرد ۴۰- تا ۱۱۰ درجه و اجرای بدون شعله، گزینهای مناسب برای عایقکاری رطوبتی بام، نما و فضاهای مرطوب ساختمان است. آرتمن با عایق رطوبتی آرتفلکس همان شعار خود را دنبال میکند: نه حتی یک قطره.
جمعبندی
از موهنجودارو تا امروز، هدف عوض نشده است؛ فقط ابزار تغییر کرده: از قیر طبیعی و ملات آهک و خاکستر، به غشاهای عایق رطوبتی ساخت کارخانه. شعار آرتمن همین هدف را خلاصه میکند: نه حتی یک قطره.
منابع و توضیحات
• حمام بزرگ موهنجودارو: Harappa.com؛ HumanProgress.org؛ Studio Matrx (تاریخ ۲۵۰۰ ق.م حدودی است).
• چغازنبیل: Encyclopaedia Iranica (مدخل Čoğā Zanbīl)؛ ویکیپدیا؛ یونسکو.
• زیگورات اوروک: WorldHistory.org.
• اپوس سیگنینوم: Cambridge University Press (European Journal of Archaeology، ۲۰۲۴)؛ Vitruvius.
• ساروج و آبانبار: فرادرس؛ ویکیپدیا (Ab Anbar)؛ باشگاه خبرنگاران جوان (سد کبار قم).
• تاریخچهی بامهای قیری و غشاها: BuildingGreen؛ IIBEC؛ BDC Network؛ GAF.
• جزئیات پروژهها و ویژگیهای آرتفلکس: مواد منتشرشدهی خود آرتمن.
تاریخهای باستانی تقریبیاند. سال ورود ایزوگام به ایران را منبع معتبری نیافتیم و ذکر نشد.

با مطالعهی دیگر مقالات ما بهروز بمانید.
از آخرین اطلاعات صنعت عایقهای رطوبتی مطلع شوید.










